Zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju zawartą w Art. 5 Konstytucji RP rozwój gospodarczy powinien odbywać się w warunkach ograniczenia presji na środowisko.
Z analizy sektorów gospodarczych, które uważa się za szczególnie ważne w kontekście trwałego, zrównoważonego rozwoju: przemysłu, energetyki, transportu, rolnictwa i gospodarki żywnościowej, gospodarki odpadami oraz konsumpcji wynika, że efektywność gospodarowania zasobami środowiska jest w Polsce niższa niż w krajach Unii Europejskiej a w gospodarce nadal duży udział mają materiało- i energochłonne gałęzie przemysłu. Szczególnie krytyczne wnioski odnoszą się do obecnej gospodarki odpadami. Niepokój budzi również przejmowanie przez społeczeństwo, wraz ze wzrostem poziomu życia, tych wzorców zachowań konsumpcyjnych, które są szkodliwe zarówno dla środowiska jak i zdrowia ludzi.
Dla utrzymania i poprawy perspektyw rozwojowych gospodarki, wraz z kurczeniem się zasobów i rosnącymi kosztami ich pozyskiwania, niezbędne jest ograniczanie zużycia zasobów naturalnych na jednostkę produktu lub usług, na wszystkich etapach procesów produkcji i konsumpcji. Bez pogarszania standardów życia ludności można to uzyskać jedynie w drodze zmian wzorców produkcji i konsumpcji. Prezentowana Strategia zmian wzorców produkcji i konsumpcji na sprzyjające realizacji zasad trwałego, zrównoważonego rozwoju jest jedną z pierwszych propozycji w tym kierunku. Zmiany powinny mieć charakter strukturalny i doprowadzać stopniowo do zwiększania efektywności i konkurencyjności przemysłu, poprawy produktywności i jakości produkcji oraz wzmacniania zarządzania gospodarką, zgodnego z potrzebami środowiska. Ważnym czynnikiem będzie również podnoszenie stanu świadomości ekologicznej społeczeństwa, zarówno producentów jak i konsumentów.
Zalecenia reorientacji istniejących wzorców produkcji i konsumpcji wynikają z priorytetów dotyczących trwałego, zrównoważonego rozwoju, zawartych w dokumentach zarówno krajowych jak i międzynarodowych. Strategia stanowi realizację, w odniesieniu do gospodarki, zaleceń wynikających z celów długookresowych sformułowanych w dokumentach rządowych:
- II Polityka Ekologiczna Państwa (czerwiec 2000),
- Polska 2025 – Długookresowa Strategia Trwałego i Zrównoważonego Rozwoju (czerwiec 2000),
- Polityka ekologiczna państwa na lata 2003 – 2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007 – 2010 (grudzień 2002).
Strategia uwzględnia: długookresowe cele przyjęte przez Unię Europejską w Strategii na rzecz trwałego, zrównoważonego rozwoju sformułowanej w Goeteborgu, wyniki zapoczątkowanego w Cardiff procesu integracji polityk sektorowych z problematyką ekologiczną i zrównoważonego rozwoju oraz średniookresowe cele wynikające z 6. Programu Środowiskowego UE.
Strategia jest także zgodna z Planem działań rekomendowanym podczas Szczytu Narodów Zjednoczonych w sprawie Zrównoważonego Rozwoju, który odbył się we wrześniu 2002 roku w Johannesburgu oraz z wcześniejszą Deklaracją ONZ w sprawie środowiska i rozwoju, przyjętą na Szczycie w sprawie Zrównoważonego Rozwoju w 1992 roku w Rio de Janeiro.
Polska rozpoczęła działania w celu podjęcia realizacji postanowień Szczytu w Johannesburgu opracowując dokument rządowy: Zobowiązania Polski wynikające z postanowień zawartych w Planie działań Szczytu Ziemi w Johannesburgu.
Strategia uwzględnia także postulat podjęcia „zintegrowanych działań wpływających na wzorce konsumpcji i produkcji” zgodnie ze Strategią ochrony środowiska OECD na pierwsze dziesięciolecie XXI wieku (maj 2001 roku).
Materiałem pomocnym przy formułowaniu Strategii są również wnioski wypracowane podczas przeglądu ekologicznego Polski, dokonanego przez OECD w 2003 roku.
W Strategii podjęto próbę identyfikacji tych kierunków i zadań, które w warunkach polskiej gospodarki mogłyby przyczynić się do pożądanych zmian wzorców produkcji i konsumpcji na rzecz wzrostu produktywności zasobów na poziomie sektorów i prowadzić równolegle do zmian w strukturze sektorowej gospodarki, poprzez restrukturyzację istniejących sektorów zasobochłonnych i przechodzenie do gospodarki opartej na wiedzy i usługach. Określono priorytety, których realizacja wydaje się najbardziej uzasadniona i zgodna z możliwościami organizacyjnymi, prawnymi i ekonomicznymi państwa. Za podstawowe kierunki działań uznano: wpływanie na wzrost odpowiedzialności producentów i konsumentów za skutki środowiskowe ich działalności przy pomocy obligatoryjnych mechanizmów prawnych, administracyjnych i ekonomiczno - finansowych oraz zachowań o charakterze dobrowolnym; proekologiczną działalność inwestycyjną oraz oddziaływanie na modele wytwarzania, dystrybucji i wykorzystywania energii.
Narzędziami realizacji elementów Strategii będą programy strukturalne i sektorowe, wykorzystujące istniejące instrumentarium w zakresie problematyki ochrony środowiska, oraz Narodowy Plan Rozwoju i Programy Operacyjne, w części dotyczącej dostosowania poszczególnych polityk sektorowych (także polityki regionalnej) do prawa europejskiego w zakresie trwałego, zrównoważonego rozwoju. Podstawowym narzędziem realizacji Strategii o charakterze inwestycyjnym są działania przewidziane w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost konkurencyjności przedsiębiorstw , lata 2004 – 2006 w priorytecie 2 pt. „Wzmocnienie pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw działających na jednolitym Rynku Europejskim” oraz na szczeblu regionalnym w Zintegrowanym Programie Operacyjnym Rozwoju Regionalnego. Przystąpienie do UE daje także możliwość wykorzystywania środków unijnych przeznaczonych na badania naukowe dla stworzenia merytorycznych podstaw prowadzenia skutecznej polityki w zakresie wdrażania wzorców zrównoważonej produkcji i konsumpcji.
Realizacja Strategii będzie monitorowana. Bezpośrednia ocena zmian wzorców produkcji i konsumpcji jest trudna do oszacowania, dlatego na potrzeby procesu monitorowania przyjęto wskaźniki pośrednie, związane m.in. z: emisją zanieczyszczeń, energo- i materiałochłonnością gospodarki oraz z pozyskiwaniem energii ze źródeł odnawialnych.